Қысқа жауап: жұмыс істеп тұрған нысанға 1 қыркүйекте ештеңе өзгертудің қажеті жоқ
Егер сізде жұмыс істеп тұрған дүкен, кеңсе, қойма немесе кафе болса және камералар орнатылып қойған болса, 2026 жылғы 1 қыркүйек күні өздігінен сізге ешқандай міндет жүктемейді. Стандарт ғимараттар мен құрылыстарды жобалау, салу және реконструкциялау кезінде қарастырылатын бейнебақылау жүйелеріне талап қояды. Яғни ол жобамен бірге келеді, монтаждалып қойған жүйені тексеру арқылы емес.
Міндет екі жағдайда пайда болады. Біріншісі: сіз нысанды салып, реконструкциялап немесе күрделі жөндеп жатырсыз және стандарт техникалық тапсырмада, жобалық құжаттамада немесе мердігермен жасалған шартта көрсетілген. Екіншісі: сіздің нысаныңыз жаңа стандартсыз-ақ бейнебақылауға талаптар тікелей жазылған жеке нормаға түседі, мысалы, террорға қарсы қорғау талаптарына немесе Ұлттық бейнемониторинг жүйесінің қағидаларына. Бұл нормалар туралы төменде жеке бөлім бар, және дәл солар қыркүйектен емес, бүгіннен бастап міндетті.
- Жобалап немесе салып жатырсыз — стандарт жобаңызға техникалық тапсырма арқылы кіреді, талаптарын бірден есепке алыңыз.
- Нысанды реконструкциялап жатырсыз — дәл солай: бейнебақылау жүйесі енді жаңа ережелер бойынша жобаланады.
- Құрылыссыз жұмыс істеп тұрған нысан — 1 қыркүйек келді деп камераларды ауыстыру міндеті жоқ.
- Терроризмге осал нысандар тізбесіндегі нысан — сізде талаптар қатаңырақ және олар әлдеқашан қолданылып жүр.
- Бәріне ортақ — кемінде 30 тәуліктік архив әдепкі бағдарға айналады, және бұл талаптардың ішіндегі ең қымбаты.
Нақты не енгізіледі және жаңалықтарда неге нөмірлер әртүрлі
2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап «Бейнебақылау жүйелері. Бейнекамералардың түрлері мен орналастырылуына қойылатын талаптар» ұлттық стандарты қолданысқа енгізіледі. Бұл — Қазақстанда бейнекамераларды таңдау, орналастыру және пайдалану талаптарын бір мәтінге жинаған алғашқы құжат: бұған дейін жобалаушы сау ақылға, тапсырыс берушінің талаптарына және шашыраңқы ведомстволық нормаларға сүйенетін.
Енді нөмір туралы, мұнда ашық айтуға тура келеді. Ашық жарияланымдарда бұл стандарттың нөмірі әртүрлі беріледі: бір материалдарда ол бір индекспен, басқаларында басқа индекспен жүреді, ал атауы мен енгізу күні толық сәйкес келеді. Бұл жарияланымдарда тізілімге бірыңғай расталған сілтеме жоқ. Сондықтан техникалық тапсырмада, шартта және мердігермен хат алмасуда жаңалық жазбасына емес, ҚазСтандарттың ұлттық стандарттар тізіліміндегі деректемелерге сілтеме жасаңыз. Шарттағы стандарт индексіндегі қате — кейін нақты не тапсырыс бергеніңіз туралы дау.
Жаңалықтарда әдетте жоғалып кететін тағы бір мәселе. 2018 жылғы 5 қазандағы № 183-VI «Стандарттау туралы» ҚР Заңы бойынша ұлттық стандарттар ерікті түрде қолданылады. Стандарт оған сілтеме жасалғанда ғана міндетті болады: жобалық құжаттамада, техникалық тапсырмада, шартта немесе нормативтік құқықтық актіде. Тапсырыс беруші үшін бұл — жақсы жаңалық әрі сонымен бірге тұзақ: мердігердің стандарт бойынша жұмыс істегенін қаласаңыз, стандартқа сілтемені шартқа өз қолыңызбен жазуыңыз керек.
- Стандарттың атауы — «Бейнебақылау жүйелері. Бейнекамералардың түрлері мен орналастырылуына қойылатын талаптар».
- Қолданысқа енгізу күні — 2026 жылғы 1 қыркүйек.
- Нөмірі — ҚазСтандарт тізілімі бойынша салыстырыңыз: ашық жарияланымдарда ол екі түрлі нұсқада беріледі.
- Мәртебесі — ұлттық стандарт, 2018 жылғы 5 қазандағы № 183-VI «Стандарттау туралы» ҚР Заңы бойынша ерікті түрде қолданылады.
- Қалай міндетті болады — шарттағы, техникалық тапсырмадағы немесе жобалық құжаттамадағы сілтеме арқылы.
- Кімге бәрінен маңызды — құрылыс салушыларға, құрылыс тапсырыс берушілеріне, жобалау ұйымдарына және интеграторларға.
Камераларды мақсаты бойынша жіктеу — басты практикалық жаңалық
Стандарттың ең пайдалы бөлігі — сипаттамалар тізімі емес, камераларды міндеттері бойынша бөлу. Шолу камералары, адамды анықтауға және сәйкестендіруге арналған камералар, мемлекеттік тіркеу нөмірлерін тану камералары, басқарылатын камералар. Әр класс үшін матрица түріне, ажыратымдылыққа, жарық сезгіштікке, кадр жиілігіне, объектив параметрлеріне, жұмыс температурасына және корпустың қорғаныс дәрежесіне өз талаптары бар.
Бұл нысанда неге маңызды. Монтаждағы ең жиі қате былай көрінеді: периметр бойына «бәрі көрініп тұрсын» деп сегіз бірдей камера ілді, ал оқиға болғанда жазбадағы бет бірде-біреуінде оқылмайды. Өйткені шолу камерасы адамды тануға жеткілікті пиксель тығыздығын физикалық тұрғыда бере алмайды: он метр қашықтықта кең бұрышты объектив бетті он шақты пикселге бұлдыратып жібереді. Жіктеу жоба кезеңінде міндеттерді бөлуге мәжбүрлейді: мұнда жалпы план, мұнда есік пен бет ірі планда, мұнда кіреберіс пен нөмір.
Іс жүзінде бұл кіру тобында төбедегі жалпы камера емес, бет деңгейіне бағытталған тар бұрышты жеке камера керек дегенді білдіреді. Көлік кіреберісінде — нөмірге арналған экспозициясы қысқа жеке камера, әйтпесе нөмірді фара жарығы жауып тастайды. Егер жүйені қазір жинап жатсаңыз, бұл логика стандартқа түсесіз бе, жоқ па — соған қарамастан пайдалы: камераны міндетке қарай қалай таңдау керектігін IP-камераны таңдау туралы мақалада егжей-тегжейлі талдағанбыз.
- Шолу камералары — жалпы план, жағдай, қозғалыс; олардан бетті тану мүмкін емес және талап етілмейді.
- Адамды анықтау және сәйкестендіру — кіру топтарындағы жеке камералар, тар бұрыш, бет деңгейі.
- Нөмірді тану — кіреберістегі экспозициясы қысқа және инфрақызыл жарықтандыруы бар камера, шолу камерасынан бөлек.
- Басқарылатын камералар — бұрылмалы PTZ, пресеттер бойынша кезекшілік етеді, стационарлық камераларды алмастырмайды.
- Үйлесімділік — жабдық ортақ хаттамалар бойынша жұмыс істеуі керек, әйтпесе жүйені кейін кеңейте алмайсыз.
- Бейнеаналитика — стандарт жүйе ағынды жазып қана қоймай, оны қолдай алады деп есептейді.
30 тәулік сақтау: бұл қазірдің өзінде қай жерде міндетті
Жаңа стандарттағы жазбаларды кемінде 30 тәулік сақтау талабы — жаңалық емес, жекелеген салаларда әлдеқашан қолданылып жүрген нәрсені бір ізге түсіру. Осы контурлардың біріне түспейтініңізді тексеріңіз: түссеңіз, 30 тәулік сізде қыркүйек күніне қарамастан міндетті.
Терроризмге осал нысандар. Оларды террорға қарсы қорғауды ұйымдастыру талаптары ҚР Үкіметінің 2021 жылғы 6 мамырдағы № 305 қаулысымен бекітілген, сол қаулымен 2015 жылғы 3 сәуірдегі № 191 бұрынғы қаулының күші жойылды деп танылды. Онда тікелей айтылған: бейнежазбаларды сақтау мерзімі кемінде 30 тәулік, ал жүйе визуалды ақпаратты жергілікті бақылау пунктінің мониторларына автоматтандырылған режимде беруі тиіс. Мұндай нысандардың тізбесін мемлекеттік органдар мен әкімдіктер жүргізеді, және тізбеге түсу — сіздің таңдауыңыз емес, сізге хабарлама келеді.
Ұлттық бейнемониторинг жүйесі (НСВМ). Оның жұмыс істеу қағидалары ҚР ҰҚК Төрағасының 2020 жылғы 27 қазандағы № 69-қе бұйрығымен бекітілген (Әділет министрлігінде 2020 жылғы 30 қарашада № 21693 болып тіркелген). Онда бейнекескіндерді сақтау мерзімі — 30 тәулік, ал ұлттық қауіпсіздік және қоғамдық тәртіп міндеттері аясындағы оқиғалар бойынша — кемінде 7 жыл. Егер сізге қосылу туралы хабарлама келсе, талаптар мерзімімен қоса сіздің міндетіңізге айналады; бұл жағдайда не істеу керектігі НСВМ-ге қосылу туралы хабарлама жайлы жеке мақалада талданған.
Білім беру ұйымдары. Мектепке дейінгі және орта білім беру ұйымдарын бейнебақылау жүйелерімен жарақтандыру стандарттары мен талаптары ҚР Ішкі істер министрі мен ҚР Білім және ғылым министрінің 2019 жылғы 23 қаңтардағы № 49 және № 32 бірлескен бұйрығымен бекітілген (Әділет министрлігінде 2019 жылғы 25 қаңтарда № 18239 болып тіркелген). Сақтау — кемінде 30 тәулік, оған қоса камералар мен серверге қатаң талаптар.
- ҚР Үкіметінің 2021 жылғы 6 мамырдағы № 305 қаулысы — терроризмге осал нысандар: архив кемінде 30 тәулік.
- ҚР ҰҚК Төрағасының 2020 жылғы 27 қазандағы № 69-қе бұйрығы — Ұлттық бейнемониторинг жүйесі: 30 тәулік, оқиғалар бойынша кемінде 7 жыл.
- ҚР ІІМ № 49 және ҚР БҒМ № 32 2019 жылғы 23 қаңтардағы бірлескен бұйрығы — мектептер мен балабақшалар: кемінде 30 тәулік.
- 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап жаңа ұлттық стандарт — жобаланатын жүйелерге жалпы талап ретінде сол 30 тәулік.
- Қорытынды — егер NVR-іңізде 2 ТБ бір диск және сегіз камера тұрса, бұл талапты орындамайтыныңыз анық дерлік.
- Реестр КТП — онда сақтау мерзімі тікелей белгіленбеген, есесіне уәкілетті органның камераларға қашықтан қолжетімділігі талап етіледі.
30 тәуліктік архивке дискіні есептейміз
Мұнда бәрі арифметикамен есептеледі, ешқандай сиқыр жоқ. Бір камераның битрейтін секундына мегабитпен аламыз, тәуліктегі 86 400 секундқа көбейтеміз, 8-ге бөлеміз — тәулігіне мегабайт шығады. H.265 кодегі бар 4 Мп камера үздіксіз жазуда шамамен 4 Мбит/с береді, яғни тәулігіне 42 ГБ-қа жуық. Сол жағдайдағы 2 Мп камера — екі есе аз, 21 ГБ-қа жуық. 8 Мп камера — екі есе көп, 84 ГБ-қа жуық. Егер тіркеуіш H.264-те жазса, еш ойланбай екі еселеңіз: бұл ескі кодек, сол сапада шамамен екі есе көп орын жейді.
Әрі қарай камера санына және 30 тәулікке көбейтеміз. H.265-тегі 4 Мп сегіз камера: 42 × 8 × 30 ≈ 10 ТБ. Осындай он алты камера — 20 ТБ. Бұл — таза арифметика, ал оның үстінде әдетте ұмытылатын екі түзету бар. Біріншісі: 6 ТБ диск форматтаудан кейін 5,4 ТБ-қа жуық пайдалы көлем береді. Екіншісі: жүйе шегіне жете толып емес, еркін жұмыс істеуі керек, сондықтан 15–20 пайыз қор қалдырыңыз. Қорытындысында 4 Мп 8 камераға 30 тәулікке 10 емес, 12 ТБ керек.
Міне, осы жерде тек монтажда ғана көрінетін нәрсе шығады. Сегіз каналдық NVR әдетте бір немесе екі дискіге есептелген. 6 ТБ-тан екі дискімен 12 ТБ-ты жинайсыз. Ал он алты камераға 20–24 ТБ мұндай корпусқа енді сыймайды — төрт диск ұясы бар тіркеуіш немесе жеке бейнесервер керек. Бұл — ұсақ-түйек емес: «дискіні ауыстыру» мен «тіркеуішті ауыстыру» арасындағы бюджет айырмашылығы елеулі, оны смета кезеңінде байқаған жөн. Сегіз каналдық NVR 30 000 ₸-ден басталады, 1–2 ТБ диск — 40 000 ₸-ден, бірақ 30 тәулікке көлемі үлкенірек және міндетті түрде тәулік бойы қайта жазуға есептелген серверлік серия дискілері алынады.
- 2 Мп 4 камера, H.265 — 30 тәулікке 2,5 ТБ-қа жуық, қорымен 4 ТБ диск аламыз.
- 2 Мп 8 камера, H.265 — 30 тәулікке 5 ТБ-қа жуық, 6 ТБ аламыз.
- 4 Мп 8 камера, H.265 — 30 тәулікке 10 ТБ-қа жуық, 12 ТБ аламыз, яғни 6 ТБ-тан екі диск.
- 4 Мп 16 камера, H.265 — 20 ТБ-қа жуық, кемінде 4 дискіге арналған тіркеуіш керек.
- Сол 16 камера, бірақ H.264 — 40 ТБ-қа жуық, бұл енді үстелдік NVR емес, бейнесервер.
- Түзетулер — дискіні форматтауға минус 10 пайыз және жүйеге плюс 15–20 пайыз қор.
Қолданыстағы жүйеде дәл қазір нені тексеру керек
Стандарт сізге ресми түрде қатысты болмаса да, бұл тексеру бір сағат алады және соған тұрарлық. Біз оны әр алғашқы шығуда жасаймыз және дерлік әрдайым орындалмайтын екі-үш тармақ табамыз, әрі иесі олар туралы білмейді.
Архив тереңдігін паспорт бойынша емес, іс жүзінде қараймыз: тіркеуіштегі жазба күнтізбесін ашып, қолжетімді ең ерте күнді табамыз. Егер бұл бір апта болса, ал сіз бір ай деп сенімді болсаңыз, демек, бір жерде битрейт жоғары тұр, диск таусылған немесе қайта жазу мерзімінен бұрын қосылған. Әрі қарай оннан сегізі емес, барлық камера жазатынын тексереміз: канал жиі ешбір белгісіз үзіліп қалады, ал бұл жазба керек болған сәтте анықталады. Кадрдағы күн мен уақытты қараймыз: екі сағаттық айырмашылық жазбаны тергеу үшін пайдасыз етеді.
Жарық өшкенде не болатынын жеке тексереміз. Егер тіркеуіш пен роутер ИБП-дан (үздіксіз қуат көзі) қуатталмаса, өшкен сәтте жазбадан да, қашықтан қараудан да айырыласыз — автономды жұмыс уақытын есептеу туралы жеке мақала бар. Ең соңғысы: архивке кімнің қолжетімділігі бар және монтаждаушыдан басқа біреу үзіндіні жүктеп ала ала ма. Біз жазбасы бар, бірақ оны алатын адамы жоқ клиенттерге үнемі барып тұрамыз.
Егер тексеру жүйені ретке келтіру керектігін көрсетсе, әрі қарай екі жол бар. Жекелеген түзету жолы — дискіні ауыстыру, битрейт пен жазу профильдерін қайта баптау, камераларды жөнге келтіру: бұл бейнебақылауға қызмет көрсету және жөндеу аясында жасалады. Немесе жүйелік жол — егер нысан салынып, реконструкцияланып жатса немесе жеке нормаларға түссе, онда жобадан бастаған дұрысырақ: жүйені жобалау 150 000 ₸-ден басталады, және ол артық камера сатып алмайтыныңызбен-ақ өзін ақтайды.
- Архив тереңдігі — жазба күнтізбесін ашып, қолжетімді ең ерте күнді табу.
- Толықтығы — көпшілігі емес, барлық камера жазатынына көз жеткізу.
- Уақыт — күн мен уақытты синхрондау, айырмашылық жазбаны құнсыздандырады.
- Кодек — тіркеуіш әдепкі H.264-те емес, H.265-те жұмыс істей ме, соны тексеру.
- Резервтік қуат — жарық өшкенде тіркеуіш, коммутатор және роутер жұмыс істей ме, соны тексеру.
- Қолжетімділік — монтаждаушыны шақырмай-ақ үзіндіні жүктеп ала алатын жауапты адамды тағайындау.
- Шарт — нысан салынып жатса, стандарттың деректемелерін мердігерге арналған техникалық тапсырмаға жазу.